Mag je die foto zomaar op je website zetten? Dit zegt het auteursrecht

Je bent bezig met je website en zoekt even snel een passende foto via een zoekmachine. Je vindt een plaatje dat precies past, slaat het op en zet het online. Voor veel ondernemers voelt dit niet als iets bijzonders: de foto stond toch gewoon op internet, voor iedereen te zien. Juridisch is dat een misvatting met gevolgen.

Zodra iemand een foto maakt, ontstaat daarop automatisch auteursrecht. Er is geen registratie, aanmelding of ©-teken voor nodig. De officiële EU-voorlichtingspagina over auteursrecht voor bedrijven legt het uit met een voorbeeld van een bakker die een foto van een cateringbedrijf van internet wil gebruiken: "Niemand anders heeft het recht om dat werk te publiceren of te reproduceren," en de conclusie is dat hij "die foto dus niet op zijn website [mag] gebruiken" zonder toestemming van de maker.

Dat geldt voor vrijwel elke foto die je op internet tegenkomt, ook als er geen watermerk op staat, geen naam bij vermeld is, of de foto al jaren rondzwerft op meerdere websites. Het ontbreken van een duidelijke eigenaar betekent niet dat er geen eigenaar is. Alleen bij foto's die uitdrukkelijk vrijgegeven zijn voor gebruik, of waarvan de auteursrechttermijn is verstreken, ligt dat anders. Die termijn is overigens lang: de Auteurswet bepaalt dat het auteursrecht pas vervalt 70 jaar na het sterfjaar van de maker. Voor een foto die vandaag gemaakt is, speelt die vervaltermijn dus voorlopig geen rol.

Een paar aannames die ondernemers vaak gebruiken om zich veilig te voelen, houden in de praktijk geen stand. De eerste is: "ik heb de foto bewerkt, dus het is nu mijn eigen versie." Bijsnijden, een filter toepassen of de kleuren aanpassen verandert niets aan het auteursrecht op het origineel; het blijft een bewerking van iemand anders' werk. De tweede aanname is dat bronvermelding voldoende is. Bronvermelding is op zichzelf netjes en bij een paar wettelijke uitzonderingen zelfs verplicht, maar het vervangt geen toestemming. Zonder toestemming blijft het gebruik een inbreuk, ook met een link naar de oorspronkelijke site erbij.

De derde aanname gaat over het ©-teken: veel mensen denken dat een foto zonder dat teken vrij te gebruiken is. Dat teken heeft in Nederland geen juridische betekenis — auteursrecht ontstaat automatisch, met of zonder vermelding. Het teken kan hooguit afschrikken, maar de afwezigheid ervan zegt niets over de rechten op de foto.

Een laatste misvatting is dat alleen "grote" bedrijven worden aangesproken. In de praktijk richten fotografen en de bureaus die voor hen foto's opsporen zich juist vaak op kleinere bedrijven en zzp'ers, omdat die zelden gecheckt hebben of een foto rechtenvrij is. Een website die al een paar jaar bestaat, heeft vaak ergens een foto staan die ooit "gewoon even snel" is overgenomen.

Wordt een foto zonder toestemming gebruikt, dan kan de maker de gebruiker aanspreken op een schadevergoeding en eisen dat de foto wordt verwijderd. Dit is geen boete, maar een vergoeding voor de licentie die niet betaald is. Volgens de kennisbank van ZZP Nederland loopt een nota voor onrechtmatig gebruik van één foto "al gauw in de vele honderden euro's," met claims die uiteenlopen van honderden tot duizenden euro's, afhankelijk van onder meer de duur van het gebruik en of de naam van de maker ontbrak.

Bij meerdere foto's die zonder toestemming zijn gebruikt, lopen de bedragen snel op: elke foto telt los. Gaat een zaak door naar de rechter en verlies je die, dan komen de proceskosten erbij, die volgens dezelfde bron "vaak hoger" uitvallen, "wel duizenden euro's." Een schikking vóór een procedure is meestal goedkoper dan een rechtszaak, maar ook een schikking begint met een nota die je niet had begroot.

Het is dus geen kwestie van "de kans dat het ontdekt wordt is klein." Steeds meer fotografen en gespecialiseerde bureaus zoeken actief naar ongeautoriseerd gebruik van beelden, juist omdat een nota die in verhouding tot de schade klein aanvoelt voor de maker, voor jouw bedrijf alles behalve klein kan zijn als het om meerdere foto's gaat of als er na een eerste waarschuwing niets verandert.

Er zijn wel degelijk situaties waarin je een foto mag gebruiken zonder los toestemming te vragen. De belangrijkste is het citaatrecht: je mag een beeld overnemen als het dient om je eigen tekst te ondersteunen, bijvoorbeeld in een recensie, nieuwsartikel of vergelijking, en als je de maker en de bron noemt. Een foto die je alleen decoratief naast een tekst zet, valt daar niet onder — het citaatrecht is bedoeld om ergens over te kunnen praten, niet om een pagina mooier te maken. Voor puur commerciële uitingen, zoals een productpagina of een wervende blogpost, geldt het citaatrecht vrijwel nooit.

Het veiligste alternatief is gebruikmaken van beeldbanken die foto's aanbieden onder een licentie die commercieel gebruik toestaat, of van materiaal dat door de maker is vrijgegeven onder een Creative Commons-licentie. Niet elke Creative Commons-licentie staat commercieel gebruik toe en niet elke licentie staat bewerking toe — lees de voorwaarden per foto, niet per website. Sommige beeldbanken vragen alleen naamsvermelding, andere laten vrij gebruik toe zonder enige voorwaarde.

Ook eigen foto's zijn een optie die vaak onderschat wordt: een foto van je eigen pand, product of team heeft als voordeel dat er geen enkele discussie over rechten kan ontstaan, en het komt vaak geloofwaardiger over dan een stockfoto die honderden andere bedrijven ook gebruiken.

Begin met een korte check van je bestaande website: waar komen de foto's vandaan die er nu op staan? Bij een website die je zelf hebt opgebouwd met een paar afbeeldingen van internet, is dit in een halfuur te overzien. Bij een website die door een extern bureau is gebouwd, vraag dan na of er licenties zijn vastgelegd voor de gebruikte beelden en bewaar die bevestiging.

Leg voortaan per foto vast waar hij vandaan komt en onder welke licentie. Een downloadmap met losse bestanden zonder aantekening levert je over een jaar geen enkel bewijs op als iemand aanklopt. Een simpel lijstje met bestandsnaam, bron en licentievoorwaarde is al genoeg om later te kunnen aantonen dat je het gebruik hebt gecheckt.

Kreeg je al een nota van een fotograaf of een bureau dat namens fotografen optreedt? Reageer niet meteen met een betaling, maar ook niet door het te negeren. Controleer eerst of de claim klopt: is de foto daadwerkelijk van de afzender, staat de foto echt op jouw site of stond hij er, en is het bedrag onderbouwd. Bij twijfel is juridisch advies op dat moment goedkoper dan een slecht onderbouwde schikking achteraf. Voorkomen blijft het goedkoopst: één keer per jaar je beeldmateriaal nalopen kost veel minder tijd dan één discussie over een foto die je drie jaar geleden hebt overgenomen.