Franchiseovereenkomst: dit verplicht de Wet franchise je

Sinds 1 januari 2021 staat franchise niet meer los in de modelovereenkomsten van brancheorganisaties, maar in de wet zelf. De Wet franchise is verwerkt in Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek, in een nieuwe titel (Titel 16, artikel 7:911 tot en met 7:922) die speciaal voor de franchiseovereenkomst is geschreven. Daarvoor moesten franchisenemer en franchisegever het vooral doen met wat ze zelf hadden afgesproken, aangevuld met algemene regels uit het contractenrecht. Dat liet ruimte voor overeenkomsten waarin de franchisegever veel kon bepalen en de franchisenemer weinig kon bijsturen.

De wet geldt voor elke franchiseovereenkomst naar Nederlands recht, van de eenmanszaak die een horecaformule overneemt tot de ondernemer met meerdere vestigingen van een winkelketen. Een deel van de wet is van dwingend recht: je kunt er in het contract niet onderuit, ook niet als beide partijen dat zouden willen, als dat in het nadeel van de franchisenemer is. Dat is een bewuste keuze van de wetgever, omdat de franchisegever meestal de formule, de merknaam en de onderhandelingspositie bepaalt, en de franchisenemer vooral investeert en het risico draagt.

De kern van de wet draait om vier onderwerpen: de informatie die je vooraf van elkaar krijgt, een bedenktijd voordat je tekent, een regeling voor goodwill bij het einde van de samenwerking, en een stem voor de franchisenemer als de franchisegever de formule wil veranderen. Elk van die onderdelen wordt hieronder apart behandeld, met de termijnen die de wet daadwerkelijk noemt.

Voordat je een franchiseovereenkomst ondertekent, moeten franchisegever en franchisenemer relevante informatie met elkaar delen. De franchisegever geeft onder meer de conceptovereenkomst, de bijlagen, het handboek, gegevens over de benodigde investeringen en zijn eigen financiële positie. De kandidaat-franchisenemer geeft op zijn beurt inzage in zijn financiële situatie, zodat de franchisegever kan beoordelen of de samenwerking haalbaar is.

Die informatie moet niet op de dag van ondertekenen op tafel komen. De wet schrijft een bedenktermijn van minimaal 4 weken voor tussen het moment waarop je alle informatie hebt gekregen en het moment waarop je mag tekenen. Deze periode is er niet voor niets: in de praktijk werd eerder vaak dezelfde dag nog informatie aangevuld en getekend, waardoor een kandidaat-franchisenemer onder tijdsdruk kwam.

Tijdens die vier weken mag geen van beide partijen de afspraak alvast dichttimmeren. Je mag in die periode geen aanvullende overeenkomsten sluiten, geen investeringen of betalingen afdwingen, en de formule niet tussentijds wijzigen. Pas na afloop van de bedenktermijn mag de overeenkomst definitief worden gesloten.

Voor een startende franchisenemer is dit de fase om door te rekenen of de cijfers kloppen: welke omzet realistisch is op de beoogde locatie, wat de vaste bijdragen aan de formule zijn, en welke investeringen nog bovenop de instapkosten komen. Een adviseur die niet aan de franchisegever is verbonden, kan in die vier weken nog net op tijd iets bijstellen of afraden — na ondertekening is dat een stuk lastiger.

Een franchisenemer bouwt tijdens de looptijd van de overeenkomst vaak een lokale klantenkring en reputatie op die niet volledig aan de formule zelf te danken is, maar aan de manier waarop hij de vestiging heeft gerund. Die opgebouwde waarde heet goodwill. Vóór de Wet franchise kwam het voor dat een franchisenemer bij het einde van de samenwerking met lege handen stond, terwijl de franchisegever de vestiging — inclusief de klantenkring die er inmiddels was — gewoon overnam of aan een nieuwe franchisenemer overdeed.

De wet verplicht nu dat de franchiseovereenkomst een goodwillregeling bevat. Daarin moet staan hoe wordt vastgesteld welke goodwill er is opgebouwd, en hoe die wordt verrekend als de samenwerking stopt. De franchisegever mag de franchisenemer niet dwingen om de onderneming bij het einde van het contract tegen ongunstige voorwaarden te verkopen.

Wat de regeling niet doet, is een vast bedrag of percentage voorschrijven. De wet laat de precieze berekeningswijze aan partijen over; de verplichting is dat die berekeningswijze vooraf in het contract staat, niet dat die een bepaalde uitkomst geeft. Voor een franchisenemer is dit een onderdeel om bij het aangaan van de overeenkomst scherp te lezen: een contract dat alleen zegt dat er "in onderling overleg" over goodwill wordt gesproken, voldoet aan de letter van de wet maar laat de uitkomst volledig open. Vraag concreet hoe de berekening werkt, en leg vast op basis van welke cijfers dat gebeurt — omzet, winst, aantal klanten of iets anders.

Een franchiseformule staat niet stil: de franchisegever past het assortiment aan, vernieuwt de huisstijl, voert een nieuw kassasysteem in of start een webshop die rechtstreeks aan klanten in het gebied van de franchisenemer levert. Dat laatste raakt de franchisenemer direct, want een webshop van de franchisegever kan omzet wegtrekken uit precies de vestiging waarin de franchisenemer heeft geïnvesteerd.

De Wet franchise geeft de franchisenemer daarom een stem bij dit soort wijzigingen. Wil de franchisegever de formule aanpassen op een manier die gevolgen heeft voor de franchisenemer, dan moet hij dat op tijd melden en de relevante informatie geven — niet pas nadat de wijziging al is ingevoerd. Bij ingrijpende aanpassingen, zoals een eigen online verkoopkanaal naast de bestaande vestigingen, is instemming van de franchisenemer vereist voordat de franchisegever dit mag doorvoeren.

In de praktijk loopt dit vaak via een franchiseraad of -vereniging als er meerdere franchisenemers bij één formule zijn: zij overleggen namens de groep, in plaats van dat elke individuele franchisenemer apart akkoord moet geven. Voor een enkele franchisenemer zonder zo'n overlegstructuur is het belangrijk om in het contract vast te leggen hoe en bij wie de franchisegever meldingen over wijzigingen moet doen, en binnen welke termijn. Hoe vager dat in de overeenkomst staat, hoe makkelijker een wijziging er alsnog doorheen glipt zonder dat je er vooraf iets van hebt kunnen zeggen.

Bij het einde van een franchiseovereenkomst wil een franchisegever vaak voorkomen dat de voormalige franchisenemer meteen met dezelfde klanten, op dezelfde plek, een concurrerende zaak begint — met alle kennis over de formule die hij tijdens de samenwerking heeft opgebouwd. Daarvoor wordt een concurrentiebeding in de overeenkomst opgenomen.

Ook hier stelt de wet een grens. Een concurrentiebeding na afloop van de franchiseovereenkomst moet schriftelijk zijn vastgelegd, mag niet langer duren dan 1 jaar na het einde van de overeenkomst, en mag alleen gelden voor het gebied waarin de franchisenemer daadwerkelijk actief was. Een beding dat een voormalige franchisenemer voor heel Nederland of voor drie jaar aan de formule probeert te binden, gaat verder dan de wet toestaat.

Dit sluit aan op hoe de rest van het Nederlandse arbeids- en contractenrecht met dit soort bedingen omgaat: hoe zwaarder de beperking voor degene die vertrekt, hoe strikter er naar de redelijkheid van duur en gebied wordt gekeken. Voor een franchisenemer die een samenwerking beëindigt of niet verlengd krijgt, is dit een van de eerste dingen om te checken in het eigen contract: staat het beding er wel zo in als de wet toestaat, en zo nee, dan is het beding in zoverre niet afdwingbaar. Voor een franchisegever die een nieuwe overeenkomst opstelt, is het een reden om het beding niet breder te formuleren dan nodig — een te ruim beding houdt na een geschil gewoon geen stand.